غير جائز است . « 1 » ط ) سيد مرتضى حتّى در مورد مفهوم شرط و غايت كه قويترين مفاهيم است به مفهوم قائل نيست و حاصل سخن او در باب مفهوم شرط اين است كه تأثير شرط چيزى جز اين نيست كه حكم بر شرط معلق است و ممتنع نيست چيزى جانشين شرط شود و اين جانشينى ، شرط را از شرطيت ساقط نمىكند ، چنان كه آيهء شريفهء ( و استشهدوا شهيدين من رجالكم ) دلالت دارد بر اين كه انضمام شاهد دوم شرط قبول قول شاهد اول است ، و اين ، منافات ندارد با اين كه به حكم دليل ديگر انضمام دو زن به شاهد اول و يا به حكم دليل سوم انضمام يمين به شاهد اول قائم مقام انضمام شاهد دوم باشد ، پس نيابت چيزى از شرط بسيار است ، و به اين نيابت ، شرط از شرطيت ساقط نمىشود « 2 » و در باب مفهوم غايت گويد : تعليق حكم بر غايت جز بر اين دلالت ندارد كه حكم تا آن غايت ثابت است و اما پس از غايت حكم ثابت است يا ثابت نيست به ناچار بايد از دليل ديگر به دست آيد نه از دليل مغيا . « 3 » ى ) سيد مرتضى تعبد به خبر واحد را عقلا جائز « 4 » و شرعا غير واقع دانسته است « 5 » و به مقتضاى اصل كلى كه تأسيس كرده « 6 » و ديگران نيز پذيرفته‌اند « 7 » كه « شك در حجيت مساوق با قطع به عدم حجيت است » خبر واحد را حجت ندانسته است ، دانشمندان ديگر چون غالبا ادلهء حجيت خبر واحد را تمام دانسته‌اند اصل مزبور را محكوم به آن ادله قرار داده‌اند ، ولى سيد چون در همهء ادلهء حجيت خبر واحد خدشه كرده اصل را به قوت خود باقى دانسته است . سيد مرتضى چون خبر واحد را حجت نمىداند خود را محتاج به بحث پيرامون مسائل تعارض ، ترجيح ، تخيير ، قبول و يا رد مراسيل ، و مانند اينها نمىبيند . « 8 » او تخصيص كتاب به خبر واحد را حتّى بنا بر حجيت خبر واحد جائز نمىداند ، و مىگويد : بين وجوب عمل به خبر واحد و عدم مقاومت خبر با ظهورات قرآنى منافاتى نيست . « 9 » يا ) در باب تعبّد پيغمبر قبل از پيغمبرى به شرائع سابق ، سيّد توقف كرده

--> « 1 » . ص 362 به بعد . « 2 » ص 406 . « 3 » ص 407 . « 4 » . ص 519 . « 5 » ص 528 به بعد . « 6 » ص 528 به بعد . « 7 » . رجوع شود به ابتداء مبحث ظن از رسائل شيخ مرتضى انصارى و كفايهء محقق خراسانى - قدس سرهما - . « 8 » ص 554 . « 9 » ص 280 به بعد .